Resurs lənəti

“Resurs lənəti” (bəzən “bolluq paradoksu” adlandırılır) təbii resursların və təbii resurslardan yüksək dərəcədə asılılığın bəzən dövlət müəssisələrinin zəifliyi, iqtisadiyyatın digər əsas sektorlarına qarşı etinasızlıq, korrupsiya, yüksək dərəcədə gəlir bərabərsizliyi və digər amillərlə əlaqədar istehsalçı ölkələrdə paradoksal mənfi nəticələr yarada biləcəyini nəzərdə tutan nəzəriyyəyə aiddir

=Aşkarlıq və araşdırmalarh=

Təbii resursların inkişafın pisləşməsinə gətirib çıxara biləcəyi haqqında ideya 1950-ci ildən mövcud idi və solçuların və sağçıların ideoloji düşərgələri tərəfindən qızğın şəkildə mübahisə olunurdu. Zaman keçdikcə empirik məlumatlar bu ideyanı dəstəkləməyə başladı. 1970-ci ildə Dünya Bankının vitse-prezidenti Qobind Nankani qeyd etdi ki, minerallar ixrac edən ölkələr qrupu 1960-cı ildən 1976-cı ilə qədərki dövr ərzində orta hesabla 1,5% artıb, bu qrupda artımın təxminən yarısı resurslarla zəngin olmayan ölkələrə aid idi. 1988-ci ildə Dünya Bankının həyata keçirdiyi araşdırma 1970-ci illərdə bum zamanı neftlə zəngin altı ölkənin gözlənilməyən gəlirləri olduğunu göstərib və bank bu dövlətlərin resursları yoxsul olan ölkələrdən daha pis fəaliyyət göstərdiyi barədə nəticəyə gəlib.

1990-cı illərin sonlarında Ceffri Saks və Endryu Uorner 18 il ərzində (1971-1989) 97 ölkədə həyata keçirilmiş araşdırmalar nəticəsində “Natural resource abundance and economic growth” məqaləsini dərc edib. Bu tədqiqatlar nəticəsində bütünlükdə təbii resursların ixrac səviyyəsi yüksək olan dövlətlərdə, digər ölkələrlə müqayisədə, iqtisadi artımın anormal şəkildə zəiflədiyi müəyyən olunub. Təbii resursların bolluğunun inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yarada biləcəyi problemlərin həll edilməsi zərurəti yaranıb.

=Terminin əleyhdarları=

Bəzi iqtisadçılar “resurs lənəti” terminin əleyhinə çıxırdılar, çünki, onların iddiasına görə, bu, fatalist səslənir Oksford professoru Pol Kollier qeyd edir ki, termin problemi tərsinə göstərir, belə ki, inkişaf etmiş ölkələrdə təbii resurslar inkişaf etməkdə olan ölkələrə nisbətən çoxdur. Bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatında xammal sahələrinin üstünlük təşkil etməsi sadəcə onların iqtisadi inkişaf üçün bir neçə digər variantının olması ilə əlaqədardır ki, bu da öz növbəsində bir sıra siyasi və sosial amillərlə bağlıdır, deyə o iddia edir. Kolyer bildirir ki, planetdə ən yoxsul bir milyard insan üçün onların təbii sərvətlərinin aşkar edilməməsi və ya kifayət qədər inkişaf etməməsi, çox güman ki, böyük problemdir.

Digərlər bu təzahürün qaçılmaz olduğunu irəli sürərək etiraz edirdilər və iddia edirdilər ki, istənilən “resurs lənəti” şərti olmalıdır. Pol Kolyer Bostvanadan misal gətirir, burada almazların kəşfindən sonra sürətli inkişaf müşaiyət olunur.

=Böyük müəssisələrin=

Beynəlxalq təşkilatlara münasibəti
Beynəlxalq Valyuta Fondu Nigeriya avə Bostvanada “resurs lənəti”nin həlli yollarını müzakirəsini əks etdirən sənədlər dərc edib. Öz növbəsində, Dünya Bankı “resurs lənəti” terminindən istifadə etsə də, onun qaçılmaz olmadığını və yaxşı idarəetmə zamanı onun qarşısını almağın mümkün olduğunu iddia edir.

Neft şirkətləri
Özəl neft şirkətlərinin terminin qəbul edilməsinə münasibəti dəyişir, lakin 2004-cü ildə BP-nin inkişaf strategiyası və siyasəti üzrə vitse-prezidenti Nik Batler öz çıxışında bu təzahürü təsdiq etmək üçün aşağıdakı kimi şərh verib: “Müxtəlif ölkələrin təbii resursların mənimsənilməsi nəticəsində yaşadığı problemlər, əslində, şübhə doğurmur. Əminəm ki, bizim bir çox problemləri yumşaltmaq üçün edə biləcəyimiz şeylər var, amma inkar mövqeyindən başlamaq tamamilə yanlış olardı”."

Digər tərəfdən, 2006-cı ildə çıxan reklamda Amerikanın ExxonMobile şirkəti “resurs lənəti” terminindən istifadə etməkdən imtina edib. Lakin yaxşı idarəetmənin mütləq neft hasilatından fayda gətirəcəyini və şəffaflığın bunun bir hissəsi olduğunu etiraf etdiyi üçün Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsünü (EİTİ) dəstəklədiyini bildirib. Reklamda belə bir fikir səslənirdi ki, “resurslara etinasızlıq cavab deyil”

=Iqtisadi simptomları =

Holland sindromu
“Holland xəstəliyi” ölkənin təbii resursların ixracından gəliri çox olduğu zaman ölkə iqtisadiyyatına təsir effektidir. Termin Niderlandda, 1960-cı illərdə böyük təbii qaz yataqlarının kəşf edilməsindən sonra emal sənayesi sektorunda qeydə alınmış zəifləmə dövründə yaranıb. Nəzəriyyəyə əsasən, neft ixracı böyük xarici valyuta axınlarına gətirib çıxarır ki, bu da öz növbəsində yerli valyutanın qiymətləndirilməsinə səbəb olur və digər sektorlardan ixracı rəqabətə davamsız edir. Eyni zamanda neft sektorunun gəlirləri əməyə və kapitala çevrilərək, ixraca yönəlmiş olub olmamasından asılı olmayaraq, iqtisadiyyatın digər sektorlarına mənfi təsir göstərir.

Neft və borclar
İqtisadçılar neft gəlirləri və yüksək büdcə xərcləri arasında əlaqəni qeyd ediblər. Xammal bumu zamanı beynəlxalq kapital məsələlərində ucuz kreditlər əldə etmək və təbii resursların qiymətinin aşağı olduğu dövrlərdə faizlərin yüksək paylanması imkanı sayəsində israf baş verir. Bəziləri zəngin neft ölkələrində “resurs lənətini” 1970-ci ildə baş vermiş “borc talvarı”na aid edir. 1970-ci ildə bu ölkələr neftin giyməti yuksək olanda mallari girov kimi almiş. Lakin 1980-ci illərdə neft qiymətlərinin azalması nəticəsində bu ölkələr borclarını ödəyə bilmədilər.

2005-ci ildə İctimai İslahatlar Siyasəti İnstitutu tərəfindən həyata keçirilmiş araşdırma zamanı 1991-2002-ci illər ərzində 101 ölkə üzrə məlumatlar təhlil edilib və belə bir nəticəyə gəlinib ki, istehsalçı ölkələrdə istehsalın və neft ixracının artması ilə dövlət borcları arasında statistik asılılıq olub. 1970-ci illərdə Venesuellada neft bumu zamanı baş verən hal yuxarıda təsvir edilən simptomları göstərir, bu zaman prezident Karlos Andres Peres dövlət xərclərini kəskin şəkildə artırdı, bu da böyük borclara və xammalın qiymətləri vasitəsilə idarəetmə problemlərinə gətirib çıxardı.

=Siyasi simptomları=

Zəifləməsinin siyasi
Bir çox politoloqlar hakimiyyətlərin məsuliyyətini azaldan və dövlət müəssisələrini zəiflədən “resurs lənəti” ayırır. Onların məsuliyyəti azalır, belə ki, təbii resurslardan gəlirin mövcudluğu o deməkdir ki, dövlət rifahın və ictimai xidmətlərin təmin edilməsi üçün vergiləri artıracaq qədər təzyiq altında deyil (təbii sərvətlərin səviyyəsindən az-çox asılılıq). Dövlət müəssisələri zəifləyir, çünki meritokratiya vasitəsilə və qarşıya qoyulmuş məqsəd və nəticələrə qarşı eyni dərəcədə nizam-intizamı inkişaf etdirmirlər. Bu nəzəriyyənin ən məşhur nümayəndəsi professor Terri Linn Karl idi, o, Venesuela, Nigeriya, Əlcəzair və İranda nəzəriyyənin təhlili üçün vəziyyəti tədqiq edib

Münaqişə
“Resurs lənəti” üzrə analitiklər təbii sərvətlərin istər dövlətlərarası, istərsə də dövlətdaxili münaqişələr yaratdığı və ya onları dərinləşdirdiyi bir çox hallar qeyd edir. Məşhur hallar aşağıdakılardır:
 * Cənubi Sudan, burada neftin mövcudluğu Sudanda Hartum hökuməti ilə yeni yaranmış ölkələr arsında münasibətlərdə gərginliyi bərpa edib.
 * Anqolada neftlə zəngin Kabinda regionunda neft kəşf edildikcə separatçı hərəkat güclənir.*Nigeriyada neftin Delta Nigerada cəmlənməsi 1966-70-ci illərdə Nigeriya Vətəndaş müharibəsinə şərait yaradan amil olub və o vaxtdan etibarən böyük narahatlığa səbəb olub.

=“Resurs lənətindən” necə qaçmaq olar?=

“Resurs lənətindən” qaçmaq üçün təklif edilmiş mexanizmlər və siyasətlər aşağıdakılardan ibarət idi: sadəcə nefti torpaqda qoymaq (ən son çıxış yolu kimi təklif olunan həllərdən biri, bu, iqtisadiyyata və cəmiyyətə gəlir əldə etməzdən əvvəl öyrəşmək üçün vaxt verir, özəl sektor bunu rədd edir); iqtisadiyyatın müxtəlifləşdirilməsi (digər dəyərli mənbələrin inkişafı və faydalı qazıntıların ixracından asılılığın azaldılması), “sterilizasiya gəliri” (xərcləmək təzyiqinə müqavimət göstərərək, gözlənilməyən gəlirlərin təsirinin neytrallaşdırılması üçün) və sabitləşdirmə fondları (vəsaitin milli iqtisadiyyatdan kənara investisiyası və xammal qiymətlərinin dəyişməsindən müdafiə üçün yaradılmış).

=Qeydlər=