Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR)

=Xülasə=

SOCAR 13 sentyabr 1993-cü ildə Azərbaycan prezidentinin 200 saylı fərmanı ilə keçmiş “Azərneft” trestinin və “Azərneftkimya” Dövlət Neft Birliyinin birləşməsi nəticəsində yaradılıb Şirkət neft və qaz yataqlarında, neft və neft-kimya məhsullarının hasilatı, emalı, nəqli, daxili və beynəlxalq bazarlarda satışı, habelə Azərbaycan sənayesi və əhalisi üçün təbii qaz tədarükündə iştirak edir.

Vüqar Qocayevin məruzəsinə əsasən Azərbaycanda yeni “Qazprom” ölkədə ən böyük işəgötürən və vergi ödəyicisidir, 2010-cu ildə 70000-dən çox əməkdaşı var idi (BP-nin bütün dünyada olan işçilərinin sayından çox) SOCAR məhsul bölgüsü haqqında bütün müqavilələri (MBM) imzalayır.

=İdarəetmə=

2012-ci ilin iyuluna olan məlumata görə, Rövnəq Abdullayev SOCAR prezidenti idi, bundan əvvəl isə Heydər Əliyev adına NEZ-ə rəhbərlik edirdi. O 2005-ci ilin dekabrında SOCAR prezidenti təyin edilib

Diplomatik mənbələrin məlumatına görə, 2006-cı ildən Abdullayev prezident İlham Əliyevə yaxın şəxs və energetika siyasətində əsas oyunçudur. O, neft emalı zavodundan bir çox müavinlərini gətirərək ARDNŞ-də rəhbər vəzifələrə təyin edib. Onların əksəriyyətinin də hökumətlə siyasi əlaqələri var. Mənbələr bildirirlər ki, Bakıda bir neçə sənaye fiquru ARDNŞ-nin daxili yenidəntəşkili ilə məşğul olan hazırki rəhbərlik dövründə şirkətin özbaşına buraxılması ilə bağlı narahatlığını bildirib.

=Rol və öhdəliklər=

2009-cu ilin iyulunda prezident İlham Əliyev SOCAR-ın rolunun və gücünün artırılması haqqında (neft və qaz sənayesinə təsir göstərən) bir neçə fərmandan birini imzalayıb. Fərmana əsasən “neft və qaz sənayesində idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi” məqsədilə Azəriqaz Dövlət Qaz şirkəti ARDNŞ-nin tabeliyindədir. Fərman həmçinin SOCAR-ı xaricdə ölkənin “iqtisadi rəmzi” kimi tərif edir.

SOCAR həmçinin Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) konsorsiumunun üzvüdür. Keçmiş ARDNŞ rəhbəri Sabit Bağırovun sözlərinə görə, bu, qurumun “ikili rol oynaması” ilə əlaqədar müəyyən mənada maraqların toqquşmasına səbəb olur, belə ki, o, təkcə podratçı deyil, həm də MBS ilə iş zamanı hökuməti təmsil edir.

Sahə liderləri də 2009-cu ildən sonra çoxsaylı tənzimləyici rolları ilə əlaqədar ARDNŞ-nin rolunun genişlənməsini şübhə altına qoyur.

=Xaricdə investisiyalar=

SOCAR Azərbaycanın hüdudlarından kənara çıxıb və xaricdə nəhəng layihələrdə iştirak etməyə başlayıb. Amerikanın diplomatik mənbələrinin məlumatına əsasən 2009-cu ildə ARDNŞ-də həyata keçirilmiş islahatlara SOCAR brendinin imicini beynəlxalq səhnədə Rusiyanın Qazprom, Qazaxıstanın KazMunayQaz şirkətləri kimi böyük şirkətlərlə rəqabət aparacaq dərəcədə artırmaq məqsədilə atılmış siyasi motivli addım kimi baxılırdı.

2012-ci ildən SOCAR-ın Tbilisi, İstanbul, Vyana, Frankfurt, London, Tehran, Astana, Buxarest, Cenevrə, Kiyevdə nümayəndəlikləri var idi.

Məsələn, 2012-ci ilin yanvarında şirkət Qırğızıstan hökuməti ilə ölkədə neft emalı zavodunun tikintisi haqqında razılıq əldə edib. Abdullayev və Qırğızıstanın yeni prezidenti görüşdə ölkədə neft kəşfiyyatı və hasilatı perspektivlərini müzakirə ediblər.

2011-ci ildə SOCAR diqqətini həm də İsrailə yönəltdi, onun törəmə şirkətlərindən biri – Xəzər Qazma Şirkəti (CDC) İsrailin Aralıq dənizinin sahilindən 16 km məsafədə yerləşən Ashod Med yatağında səhmlərin 5 faizini aldı. Bu, şirkətin Xəzər hövzəsindən kənarda ilk addımı oldu ki, bu da SOCAR-a beynəlxalq istehsal əməliyyatlarında böyük təcrübə qazanmaq imkanı verdi. İsraillə sövdələşmənin İranın qəzəbinə səbəb olacağı və bəzi siyasi risklər demək olacağı barədə ehtimal səsləndi.

Son illər ARDNŞ həmçinin xarici bazarlara enerji paylama şəbəkəsini genişləndirir, 2012-ci ildən etibarən isə Gürcüstanda, Türkiyədə, Rumıniyada, İsveçrədə, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində və digər ölkələrdə geniş həcmli aktivlər alıb

=Tənqid=

SOCAR-ı qeyri-şəffaf idarəetmədə və çox vaxt korrupsiyada ittiham edirlər. Vüqar Qocayevin məruzəsinə əsasən 2010-cu ildə korrupsiyaya qarşı mübarizə üçün müxtəlif tədbirlər görülsə də, onlar çox vaxt yalnız profilaktika xarakteri daşıyıb və islahatlar kağız üzərində qalıb.

Bundan başqa 2012-ci ilin aprelində SOCAR-ın təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşları Bakı ətrafında Sulutəpə qəsəbəsində beş müstəqil jurnalistin döyülməsi insidentində iştirak ediblər. ARDNŞ öz rəsmi saytında onların Bakının müxtəlif hissələrində ARDNŞ-yə məxsus ərazilərdə qanunsuz tikilmiş evlərin sökülməsi üzrə qanunauyğun hərəkət etdiyi barədə şərh verib və bu ərazilərin əksəriyyətinin Bakının neftlə çirklənmə və neft və qaz hovuzlarının olması ilə əlaqədar yaşayış üçün yararsız olduğunu iddia edib. Şirkət iddia edir ki, ARDNŞ torpaqlarının qanunsuz olaraq işğalı səbəbindən məhsul bölgüsü haqqında sazişlər (MPS) üzrə öhdəliklərini yerinə yetirmək iqtidarında deyil ki, bu da onlara qarşı iddialar qaldırılması nəticəsində məhkəmə proseslərinə gətirib çıxara bilər.

=Qeydlər=