Yanacaq üçün subsidiyalar

=Qlobal təsvir=

Neft məhsullarının daxili qiymətlərinin dövlət tənzimlənməsi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ümumi xüsusiyyətdir. Lakin yanacaq subsidiyaları hökumətin geniş fəaliyyət spektrini əhatə edir ki, bunlar da mədən yanacaq növlərinin dəyərini azaldır. Iqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (İƏİT) hesabatına görə, 2011-ci ildə mədən yanacaq növlərinin qiymətlərinin dəyişdirilməsi üçün 250-dən çox ayrı-ayrı büdcə və vergi mexanizmləri köçürülüb və nəticə etibarilə yanacaq subsidiyalarının qiymətləndirilməsi çətinləşə bilər. Yanacaq subsidiyalarının miqdarının qiymətləndirilməsində istifadə olunan və qiymət uyğunsuzluğu kimi tanınan metodika bilavasitə yekun istifadəçi tərəfindən və elektrik enerjisi istehsalına töhfə kimi istehlak edilən mədən yanacaq növlərində tətbiq edilən subsidiyaları hesablayır. Bu yanaşma istehlakın tam dəyərinə uyğun baza qiymətinə malik yekun istifadəçi üçün orta qiyməti müqayisə edir.

Centre for Global Development (CGD) məlumatına görə, neft ixracatçılarının əksəriyyəti daxili bazarda yanacağın qiyməti üçün subsidiya verirlər, bu, bəzən çox aşağı qiymətə olur və dövlət üçün böyük xərcləri nəzərdə tutur. Beynəlxalq Energetika Agentliyi (BEA) hesab edir ki, mədən yanacaq növlərinin subsidiyalaşdırılması 2012-cu ildə dünya üzrə $ 409 mlrd. təşkil edib və bu, göstərir ki, subsidiyalar 2020-ci ilədək $ 660 mlrd.-dək arta bilər ki, bu da qlobal ümumi daxili məhsula (ÜDM) 0,7% ekvivalentdir. Deutsche Bank bildirib ki, 2010-cu ildə yanacaq üçün subsidiyaların 70%-i dünyanın iri neft-qaz ixracatçısı ölkələrində həyata keçirilib və belə subsidiyalar 2000-ci illərdə Neft İxracatçıları Ölkələri Təşkilatında (OPEK) və digər neft ixracatçıları ölkələrində daxili tələbata artımın stimullaşdırılmasında mühüm rol oynayır. .

Aşağıdakı cədvəldə 2010-cu ildə əsasən mədən yanacaq növlərinə subsidiya verən (mlrd. dollar ABŞ) 15 ölkə göstərilib (belə subsidiyaların nisbi dəyəri onların ümumi daxili məhsulu (ÜDM) ilə müqayisəsi)

=Tənqid=

2010-cu ildə Beynəlxalq Energetika Agentliyi (BEA) göstərib ki, yanacaq subsidiyaları üçün normal əsas o sayılır ki, onlar iqtisadi inkişafa və yoxsulluqla mübarizəyə xidmət edir. Lakin onlar təsdiqləyirlər ki, subsidiyalar enerji-effektivliyin artmasına və bərpa olunan yanacaq növlərinin rəqabət qabiliyyətinin azalmasına mane olmaqla israfçı istehlakın təşviqi kimi gözlənilməyən nəticələr verə bilər. Mühüm haldır ki, BEA yanacaq subsidiyalarının inkişafa xidmət etməsi arqumentini inkar edərək bildirib ki, bunun əvəzinə onlar ilk növbədə yanacaq istehlak edən avtomobillər və elektrik cihazları alan zəngin təsərrüfatların xeyrinə qeyri-proporsionallıq vasitəsilə qeyri-bərabərliyə xidmət edir. Odur ki, BEA belə nəticəyə gəlib ki, yanacaq subsidiyaları yoxsullara yardım göstərilməsi üçün olduqca qeyri-effektiv vasitədir. Belə ki, 2010-cu ildə yanacaq subsidiyalarına sərf edilən $409 milyardın yalnız səkkiz faizi yoxsul əhalinin ümumi sayının 20%-nə çatıb. . G20 liderləri də yanacaq subsidiyalarını tənqid ediblər. Onlar 2009-cu ildə “mədən yanacağının rasionalizasiyası və ortamüddətli perspektivdə mərhələli qeyri-effektiv subsidiyalaşdırılması” ilə bağlı Asiya Sakit okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (ASİƏT) liderləri ilə razılaşıblar ki, bu da həmin ildə bunu analoji öhdəlik edir.

2012-ci ilin martında BMT İnkişaf Proqramı (BMT İP) məruzəsində mədən yanacağı subsidiyalarının ləğvi hallarını irəli sürüb və bildirib ki, iqtisadiyyatdan yoxsul vətəndaşların enerji daşıyıcılarının dünya qiymətinin artmasının öhdəsindən gəlməsinə yardım göstərmək üçün istifadə olunmalıdır. Bununla yanaşı sənəddə deyilir ki, bu addım iqlim dəyişikliyi, enerji itkisinin azalması, dövlət xərclərinin azalması və sosial bərabərsizliyin azalması problemlərinin həlli olacaq. Sənədin aparıcı müəllifi Balaj Xorvat qeud edib ki, Avropada və Mərkəzi Asiyada yanacaq subsidiyalarının ləğvinin ardınca iqtisadi artım, parnik qazının azalması  gəlib ki, bu da “bunun işləyə biləcəyi arqumentinin “çəkisini artırır”. 1990-cı ildən 2008-ci ilədək olan dövrdə ümumi daxili məhsul (ÜDM) bu regionda 22 faiz artıb, karbon qazı atılmaları 28% azalıb ki, bu da dünyada iri regional azalmadır.

=Subsidiyaların ləğvi=

Yanacaq subsidiyaların ləğvi siyasi dilemmanı ifadə edir ki, bu da sosial narazılıqlara səbəb ola bilər.

Məsələn, yanacaq və nəqliyyat subsidiyalarının ləğvi 1989-cu ildə paytaxtda (Venesuela) zorakı “Caracazo” iğtişaşlarının əsas motivlərindən biridir. Bundan əlavə, 2012-ci ilin birinci kvartalında yanacaq subsidiyalarının azaldılması perspektivlərinə qarşı çoxsaylı etirazlar və tətillər başladı.

2012-ci ilin yanvarında Nigeriyada idxal olunan neft məhsullarına subsidiyaların ləğvi barədə hökumətin qərarına cavab olaraq etirazlar baş verdi, hökumət subsidiyaları qismən bərpa etməyə məcbur oldu. Qanada yanacağın qiyməti təxminən 20% artdı, halbuki, 2011-ci ilin sonlarında yanacaq subsidiyaları azaldılmışdı, vətəndaş cəmiyyəti ümummilli tətillər barədə danışırdı ki, bu da siyasətçiləri 2012-ci ilin fevralında geriyə dönməyə məcbur etdi. 2012-ci ilin martında İndoneziya hökuməti ölkə boyunca bir neçə həftəlik etirazlardan sonra yanacaq subsidiyasının azaldılmasını istisna etməyə məcbur oldu. İndoneziyada məmurlar yanacağın qiymətinin artırılması ilə bağlı siyasi nəticələrdən ehtiyatlanırlar. 1998-ci ildə İndoneziyada yanacağın qiymətinin artması tələbə narazılıqlarına səbəb oldu və nəticədə 32 yaşlı diktator Suxarto devrildi.

=Ölkənin yanacaq subsidiyaları=

Azərbaycan
"Əsas məqalə: Azərbaycanda yanacaq subsidiyaları "

=Qeydlər=