1991-ci ildən sonra Azərbaycanın neft sənayesi

=İkinci neft bumu=

Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Azərbaycan digər Xəzəryanı dövlətlər kimi, iqtisadiyyatını ayaqda tutmaq üçün demək olar ki, müstəsna olaraq neft və qaz gəlirlərinə arxalanırdı. Lakin bu ölkələrin infrastrukturunun ciddi investisiyalara ehtiyacı var idi (yollar, aeroportlar, kommunikasiya və xidmətlər). Kommunist iqtisadiyyatından bazar iqtisadiyyatına keçid dövründə Azərbaycanda istehsalat bazası məhv edilmişdi. Nəticədə 1990-1995-ci illərdə istehsal həcmi 55% azaldı. Bu dövrdən sonra sürətli artım (2000-2008-ci illərdə real ÜDM demək olar ki, 10% artıb, 2007-ci ildə 23%-ə qədər sürətlənib) əsasən paytaxt Bakıda müşahidə olunurdu və neft və qaz hasilatı, habelə inşaat və xidmətlər sahəsi ilə şərtlənmişdi, sektorlar bilavasitə olaraq neft bumundan yararlanırdı. 1991-ci ildən etibarən Xəzər hövzəsinin enerji resursları regionun inkişafı üçün əsas amilə çevrildi.

Neft aktivlərinin milliləşdirilməsi və ya yalandan milliləşdirilməsi üzrə öz neft siyasətini qurmağa çalışmaq yerinə müstəqil Azərbaycan böyük neft şirkətlərini yeni kəşfiyyat və hasilat işlərinə investisiyalara təşviq etməkdə davam edir. Bu əcnəbi iştirak iqtisadi inkişaf planlarının dayağı idi. 1991-ci ildən 2010-cu ilə qədərki dövr ərzində Azərbaycan çox sayda beynəlxalq neft şirkətləri ilə Məhsul Bölgüsü haqqında 26 saziş (MBS) imzalayıb. Bu şirkətlər həm də ona görə regiona karbohidrogen ehtiyatları cəlb etdilər ki, Azərbaycanın təbii sərvətlərindən istifadə üçün xarici maliyyələşməyə və təcrübəyə ehtiyacı var idi.

BP, Chevron və Statoil kimi BNŞ qərb bazarlarına, texnologiya və təcrübələrinə çıxışı təmin edirdi.

1993-2007-ci illəri əhatə edən dövr ərzində Azərbaycan neftinin istehsalı üç dəfə artaraq 1993-cü ildə gündə 20000 bareldən 2007-ci ildə gündə 868000 barelə çatdı. 2012-ci ildə ölkə gündə 1037 min barel neft istehsal edirdi. Bu, öz növbəsində ölkədə neftdən asılılıq səviyyəsinin artmasına gətirib çıxardı. Bundan başqa, hökumət enerji nəqliyaytını və tranzit infrastrukturunu fəal şəkildə inkişaf etdirir, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) və təklif olunan Transxəzər neft kəməri kimi layihələrlə özünü enerji konsentratoru kimi göstərir.

="Əsrin müqaviləsi"=

1994-cü ildə Azərbaycan hökuməti beynəlxalq neft şirkətləri konsorsiumu ilə şelfdə üç yatağın kəşfiyyatı və işlənməsi haqqında “Əsrin Müqaviləsi”ni imzaladı.

Tam məlumat üçün “Əsrin müqaviləsi” məqaləsinə bax.

=İdarəetmə islahatları=

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) 1999-cu ilin dekabrında Azərbaycanın rifahına xidmət edən suveren fond kimi yarandı və neft- qaz yataqlarının işlənməsi nəticəsində əldə olunan xarici valyuta və aktivlərin idarə edilməsinə görə məsuliyyət daşıyır.

2003-cü ildə Azərbaycan qlobal Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsünü (EİTİ) imzalayan ilk ölkələrdən biri oldu və 2009-cu ildə EİTİ ölkəsi olmaq üçün yoxlamadan keçən ilk ölkə oldu. Ölkədə şəffaflıq mexanizminin həyata keçirilməsində yanlışlara baxmayaraq, ölkəni hətta “sağ” EİTİ adlandırırlar.

=Neft bumundan sonra=

Chatham House tərəfindən işlənib hazırlanan modelə əsasən, postsovet Azərbaycanı 2008-ci ildə hələ karbohidrogen iqtisadiyyatının üstünlüyünün erkən mərhələsində idi. Bu “asılı” mərhələ 1970-ci illər ərzində bir çox neft ixracçılarının qarşılaşdıqları ixrac gəlirlərinin sürətlə artması dövrünə bənzəyir. Bu dövr ərzində hökumətin neft gəlirlərindən qeyri-neft sektorunda artmaqda olan büdcə defisitinin maliyyələşdirilməsi və qeyri-neft sektoruna sürətlə artan idxal həcminin maliyyələşdirilməsi üçün istifadə olunurdu. Artıq qalan vəsaitdən borcların ödənilməsi və ya dövlət investisiya fondlarına və xarici maliyyə aktivlərinə investisiya üçün istifadə olunurdu.

Model növbəti mərhələni “faza keçidi” kimi nəzərdə tutur. Bu mərhələdə ixracdan gələn gəlirlər azalmağa başlayacaq, belə ki, neft istehlakının artması istehsal payının artmasına səbəb olur. Bu, öz növbəsində dövlət büdcəsində defisitin və ölkənin cari əməliyyat hesablarının artmasına gətirib çıxarır. Azərbaycanın cari əməliyyatlarının müsbət saldosunun (profisitinin) 2011-ci ildə azalacağı və 2020-ci ildə defisitin hiss ediləcəyi proqnozlaşdırılırdı.

Modeldə nəzərdə tutulan yekun mərhələ “sabit fazadır”, bu zaman son nəticədə nef hasilatı azalır və neft gəlirlərinin sürətlə azaldılmasından istifadə ilə qeyri-neft iqtisadiyyatı sabit olmalıdır. Uzunmüddətli çiçəklənmə qeyri-neft sektorunun inkişafına nail olmaq üçün zəruri düzəlişlər edilməsindən asılı olacaq.

=Qeydlər=