Neft müqavilələrinin növləri

Bütün dünyada neft müqavilələrinin bir neçə növündən istifadə olunur: konsessiya - podratçı yerdəki neftə sahibdir, məhsul bölgüsü haqqında saziş (MBS) - yerdən çıxarılan neftin bir hissəsi podratçıya məxsusdur; xidmət müqavilələri - podratçı yerdən neft çıxarılmasına görə ödəniş alır (xidmət müqavilələri çox vaxt MBS-nin altı növü kimi təsvir edilir), habelə dövlətin bir və ya bir neçə neft şirkəti ilə tərəfdaşlıq qurduğu birgə müəssisələr (BM). “Neft müqavilələri: Onları necə oxumaq və anlamaq olar?” (en) kitabında qeyd edilir ki, nadir hallarda sırf bu kateqoriyalardan birinə uyğun olan müqavilə tapmaq olar, lakin əslində müqavilələrin əksəriyyəti hər bir müqavilənin bəzi elementlərini birləşdirir.

Revenue Watch Institute-ə (RWI) görə, bütün neft müqavilələri iki əsas məsələni həll etməlidir: çox vaxt “icarə haqqı” adlandırılan gəlir hökumət və iştirakçı-ölkələr arasında necə bölünür və xərclərdən necə istifadə olunacaq

=Konsessiyalar= Konsessiyalar ilk dəfə 1800-cü ildə ABŞ-da neft bumu zamanı işlənib hazırlanmış ən qədim neft müqaviləsi formasıdır. Onlar bütün dünyada tətbiq edildikdə, Revenue Watch-a əsasən, bu gün resurslarla zəngin bir çox ölkələrin asılı, protektoratların və ya digər dövlət və ya imperiyaların müstəmləkəsi olduğu zaman güzəştlər şirkətin xeyrinə olmaqla birtərəfli idi.

Amerikanın torpaq üzərində mülkiyyət sisteminə əsaslanan konsessiyalara əsasən, torpaq mülkiyyətçisi torpaqdakı, torpağın altındakı və nəzəri cəhətdən onların üstündəki havadakı bütün resurslara sahibdir. Konsessiyalar şirkətə torpaq sahəsini, yeraltı sərvətləri, resursları elə verirdilər ki, şirkət torpaq hissəsində neft aşkar edirsə, neftə sahib olur. Konsessiya müqavilələrində podratçının həm də əvvəlcədən müəyyən edilmiş bu sahədə neft kəşfiyyatı üzrə eksklüziv hüquqları olur. Şirkət üçün gəlir bilavasitə istənilən tapılmış neft və qaz üzərində mülkiyyət formasında daxil olduğu üçün, hökumət gəliri neft və qazdan vergi və royalti şəklində alırdı. Şirkətlər tarif, çox vaxt bu hüquqlarla bağlı lisenziya üçün bonuslar irəli sürərək, rəqabət aparır. Bu saziş növü bütün dünyada kifayət qədər yayılmış haldır və Küveytdə, Sudanda, Anqolada, Ekvadorda və digər ölkələrdə istifadə olunur..

Müsbət və mənfi cəhətləri
Hökumət üçün konsessiya müqavilələrinin belə bir üstünlüyü var ki, onlar digər müqavilə növlərinə nisbətən sadədir və peşəkar dəstək və təcrübə dərəcəsi birgə müəssisələr və ya MBS haqqında razılıq əldə etmək üçün zəruri olduğundan daha asandır. Bundan başqa qəbul edən ölkənin hökuməti neftin tapılıb-tapılmamasından və sənaye istehsalatının olub-olmamasından asılı olmayaraq, podratçının ödədiyi rüsumları almağa davam edir. Bütün işlənmə riskləri, o cümlədən kəşfiyyat xərcləri podratçı tərəfindən ödənilir. Konsessiya müqaviləsinin hökumətlər üçün əsas çatışmazlığı odur ki, müqaviləni təklif edən şirkət, bir qayda olaraq, öz tələblərində ehtiyatlı olmalıdır. Neft və qaz ehtiyatları sübut olunmayıbsa, şirkətin xərclərinin ödəniləcəyinin heç bir zəmanəti yoxdur, buna görə qəbul edən ölkənin hökuməti öz gəlirlilik potensialını maksimuma çıxara bilməz.

=Məhsul bölgüsü haqqında sazişlə= Bölgüsü haqqında müqavilə (MBM) adlandırılır) podratçılara yer altındakı neft üzərində hüquq vermir, resurs üzərində mülkiyyət hüququ dövlətə aiddir. Bu vəziyyətdə MBS elə bir şəkildə tərtib edilir ki, podratçı hökumətin adından dövlət neftini hasil edə bilər. MBS-dən ilk dəfə 1966-cı ildə İndoneziyada istifadə edilib, burada hökumət yer altındakı neft üzərində mülkiyyəti özündə saxlamağı qərara alıb, odur ki, beynəlxalq şirkətin neft kəşfiyyatı aparmaq hüququ var idi, amma neftə sahib olmaq və onu (və ya onun bir qismini) satmaq hüququnu isə yalnız nefti çıxardıqdan sonra əldə etdi. Revenue Watch-un məlumatına görə, İndoneziyada lisenziyalaşdırma konsesiyası metodu imperializm və müstəmləkəçilik irsi kimi gözdən düşdü və PSA sistemi nümunəvi neft müqavilələri kontekstində işlənib hazırlandı. Dünyada neft istehsalçısı olan ölkələr arasında geniş “resurs millətçiliyi” hərəkatı. Həmin vaxtdan etibarən MBS bütün dünyada yayıldı və hazırda biznes həyata keçirilməsinin geniş yayılmış formasıdır, xüsusən Asiya və Qafqazda.

Neft şirkətləri əməliyyat xərclərinin və kapital xərclərinin ödənilməsi hüququna malikdirlər və bunun üçün illik gəlirdən – “neft dəyəri”ndən pul alırlar. Şirkət illik gəlirdən öz xərclərini ödəmək üçün istifadə etdikdən sonra qalan “gəlirli neft” qəbul edən ölkənin hökuməti ilə razılaşdırılmış faizlərə uyğun şəkildə paylanacaq.

Müsbət və mənfi cəhətləri
Bütün maliyyə və əməliyyat riskləri beynəlxalq neft şirkətlərinin üzərinə qoyulur və qəbul edən ölkənin hökumətinin investisiya etmək zərurəti olmadan, istənilən potensial gəliri bölüşəcəyi ilə bağlı əlavə üstünlüyü olur. Bəzi ölkələrdə şirkətlər üçün üstünlüyü odur ki, MBS bütün digər hazırki və gələcək qanunları ötüb keçir, bunun nəticəsində qanunlar və qaydalar MBS üzrə neft şirkətinin hüquqlarına mənfi təsir göstərirsə, hökumət faktiki olaraq yenilərini qəbul etmək hüquqlarından imtina edir.

MBS-nin qəbul edən ölkələrin hökumətləri üçün mənfi cəhəti ondan ibarətdir ki, onlar yüksək peşəkarlıq səviyyəsində danışıqlara səbəb olur və hökumətin texniki, ekoloji, maliyyə, kommersiya və hüquqi ekspertiza imkanları olmalıdır. Bu, neftlə zəngin olan bəzi ölkələr üçün digərlərindən daha çox realdır.

=Xidmət müqavilələri= MBS kimi, xidmət müqaviləsi də yerdəki neft üzərində mülkiyyət hüququ vermir. MBS-dən fərqli olaraq, xidmət göstərilməsi haqqında müqavilədə beynəlxalq şirkətlərin heç vaxt hasil edilən neftdən gəliri olmur. Bu hallarda şirkətə sadəcə hökumətin neftinin çıxarılması xidmətinə görə ödəniş edilir.

=Birgə müəssisələr= Bəzən müqavilə razılaşmasının dördüncü növü hesab onunan başqa bir razılaşma birgə müəssisədir (BM), burada dövlət milli neft şirkəti vasitəsilə neft şirkəti və ya şirkətlər qrupu ilə tərəfdaşlıq qurur. BM özü bu halda neft məhsullarının kəşfiyyatı, işlənməsi, istehsalı və satışı üçün hüquq əldə edir. Birgə müəssisələr üçün hamı tərəfindən qəbul edilmiş forma və ya strukturlar olmadığı üçün onlardan neft şirkəti və qəbul edən ölkənin hökuməti arasında təməl saziş qismində daha az istifadə olunur. BM qəbul edən ölkələrin hökumətlərindən işin birgə həyata keçirilməsini tələb edir, buna görə tərəflər birgə iş razılığına gəlmirsə, danışıqlar çətin ola və ümumi fikir ayrılıqlarına gətirib çıxara bilər.

Müsbət və mənfi cəhətləri
Hökumət üçün BM-in yeganə üstünlüyü ondadır ki, o, neft və qaz üzrə qərarların qəbulunda təkbaşına deyil və böyük beynəlxalq şirkətdə təcrübəyə və ümumi paya ümid edə bilər. BM-in əsas mənfi cəhətlərindən biri odur ki, onlar daha uzunmüddətli danışıqlar və daha çox hüquqi məsləhətləşmələr tələb edir, belə ki, onların formatı birmənalı deyil. Bundan başqa xərclər tərəflər arasında bölünməlidir, bu, o deməkdir ki, qəbul edən ölkənin hökuməti təbii sərvətlərin çıxarılmasının birbaşa və məsuliyyətli iştirakçısıdır və həm də ekoloji ziyana görə məsuliyyət daşıyır.

=Qeydlər=