Azərbaycanda mədən sənayesi gəlirlərindən asılılıq

=Xülasə=

Azərbaycanın enerji daşıyıcılarının qiymətlərindən asılılığı ölkənin ixrac gəlirlərinin hədsiz dərəcədə qeyri-sabitliyinə səbəb olur. EITI hesablamasına görə, 2012-ci ildə neft və qaz gəlirləri Azərbaycanın bütünlükdə ixracatının 70%-ni, büdcənin gəlir hissəsinin təxminən 50%-ni təşkil edib

2009-cu ildə qaz, xam neft və neft məhsullarından gəlirlər ümumi ixrac həcminin 92,5%-ni təşkil edib. Və 2012-ci ildə dövlət büdcəsinin təxminən dörddə üçü Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) transfertlər və neft şirkətlərinin vergiləri hesabına maliyyələşib. Neft gəlirlərindən bu asılılıq dərəcəsi Beynəlxalq Valyuta Fondunu (BVF) milli iqtisadiyyatın sabitliyi və inflyasiya təzyiqinə qarşı zəifliklə bağlı narahatlıq ifadə etməyə vadar edib.

Dünya Bankının məlumatlarına görə, neft sektoru 2000-ci ildən Azərbaycanda sürətli inkişafın əsas amili olub, lakin ölkə bu tempi qoruyub saxlamaq üçün yeni inkişaf mənbələri kəşf etməlidir, bu zaman DB daha çox müxtəlifləşdirilmiş iqtisadiyyatın zəruriliyini vurğulayır Asiya İnkişaf Bankı kənd təsərrüfatına və turizmə Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun inkişaf mühərriki kimi baxır. 2003-cü ildə Azərbaycana gələn birbaşa xarici qeyri-neft investisiyalarının (BXİ) artırılması üçün yaradılmış orqan olan AZPROMO da qeyd edir ki, telekommunikasiya qeyri-neft sektorunun əsas mühərriki və neft sənayesindən sonra xarici investisiya alan ən böyük sahədir.

2008-ci ildə Chatham beyin mərkəzinin məruzəsində qeyd olunurdu ki, Azərbaycanın asılılıq nisbəti bəzi daha yetkin neft ixracçılarından daha azdır, lakin neft gəlirlərinin azaldığı zaman kütləvi korrektəni hədələyəcək dərəcədə çoxdur.

=Azərbaycanda “Holland xəstəliyi”=

Neft hasil edən ölkələrin “resurs lənəti”nin bir hissəsi olan “Hollandxəstəliyi”nin əlamətləri milli valyutanın həddindən artıq qiymətləndirilməsində qeydə alınıb. Bu 1991 ildən sonra ikinci neft bumu başlayandan sonra baş verdi.

The Economist jurnalının məlumatına görə, 2006-cı ildə inflyasiya artıb, Azərbaycanın valyutası – manat isə “Holland xəstəliyi”nin mümkün partlayışının simptomları kimi qiymətləndirilib. Nəşr 2007-ci ildə büdcə gəlirlərinin xeyli artdığını (2006-cı ildə hökumət büdcə gəlirlərini 80% artırıb), bunun demək olar ki, iki dəfə çox inflyasiyaya səbəb olduğunu, bunun da qeyri-neft iqtisadiyyatının rəqabətədavamlılığı itirməsinin ilk əlamətləri olduğunu yazırdı. Məsələn, kənd təsərrüfatı ən böyük qeyri-neft ixracatı mənbəyidir. Kənd təsərrüfatı məhsulları 2006-cı ildə cəmi 1% artıb, pambıq, buğda və kartof kimi əsas qida məhsullarının istehsalı isə faktiki olaraq azalıb.

2006-cı ildən etibarən Azərbaycanda ÜDM-in real artımı 9,3%-ə (2009), 5%-ə (2010) və 1%-ə (2011) qədər zəifləyib, 2011-ci ildə isə inflyasiya səviyyəsi 8,1% təşkil edib. ABŞ Dövlət Departamentinin məlumatına görə, Azərbaycan energetika sektorundan kənarda iqtisadiyyatın müxtəlifləşdirilməsində “ölçülə bilən uğur” qazanıb, iqtisadiyyatın qeyri-neft hissəsində 2011-ci ildə artım təxminən 10% təşkil edib, bir halda ki, energetika sektorunun inkişafı zəif olub.

=Gələcək üçün planlare=

Məsləhətçi Vüqar Qocayevin hesabatına əsasən Azərbaycan bir çox digər neft ölkələri kimi, öz neftini vətəndaşlarının rifahının yaxşılaşdırılmasına yönləndirə bilməyib. Analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, hökumətin nə gəlirlərin idarə edilməsi üzrə baş planı, nə postneft (neftdən sonrakı) dövrü üçün qənaətbəxş strategiyası yoxdur.

Ölkənin gələcək üçün neft və qaz gəlirlərinin idarə edilməsi üzrə strategiyasının əsas elementlərindən biri Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) – Azərbaycanın gələcək nəsillər üçün iqtisadiyyatın möhkəmləndirilməsi məqsədilə siyasi nəzarət və xarici bazarlarda fəaliyyətdən istifadə edən rəhbər orqanıdır. Qocayev öz məruzəsində Azərbaycanı Dövlət Neft Fondunun yaradılması və infrastruktur layihələrinə kütləvi köçürmələr nöqteyi-nəzərindən qiymətləndirir. Lakin vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları (VCT) ARDNF-ni neft sektorunun inkişafını ölkədə digər sektorların möhkəmləndirilməsi hesabına maliyyələşdirməkdə ittiham ediblər.

=Qeydlər=