Azərbaycanda gəlirlərin paylanması

=Xülasə=

Neft və qaz kəşfiyyatı və işlənməsi üçün istifadə olunan dörd əsas müqavilə növü mövcuddur: Konsessiyalar; məhsul bölgüsü haqqında sazişlər; xidmət müqavilələri və birgə müəssisələr. Onlar iş və istehsal, gəlir bölgüsü zamanı xarici podratçılara verilən nəzarət səviyyəsinə və dövlət iştirakı səviyyəsinə görə bir-birindən fərqlənir. Azərbaycana gəlincə, burada hasilatın pay bölgüsü haqda müqavilələr (HPB) və birgə müəssisələr (BM) mövcuddur.

HPB haqqında sazişlər son onillikdə resurslarla zəngin ölkələrlə beynəlxalq neft şirkətləri arasında neft və qaz müqavilələrinin məşhur forması kimi meydana çıxıb. Bu saziş növü xüsusən keçmiş Sovet İttifaqının keçid iqtisadiyyatı olan ölkələrində yayılıb və bu mexanizm karbohidrogenlərin işlənməsində mühüm rol oynamağa başlayıb.

Xarici şirkətlərə resurslar üzərində tam nəzarət verən, dövlətin vergi və royalti şəklində gəlir əldə etdiyi konsessiyalarla müqayisədə, pay bölgüsü Azərbaycan dövlətinin gəlirdən pay almasının fiziki mexanizmini təmin edir, beynəlxalq şirkətə öz investisiyalarını çıxarmaq imkanı verir.

=Azərbaycanda hasilatın pay bölgüsü haqqında sazişlərin tarixi=

1990-cı illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatı Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ən zəif vəziyyətdə idi və ölkənin karbohidrogen resurslarından istifadə üçün müasir infrastrukturu və zəruri xarici investisiyaları yox idi. Bu mərhələdə hökumət BM-ləri məhsul bölgüsü haqqında sazişlərlə əvəz etdi. Maliyyə kapitalı çatışmazlığını nəzərə alan Azərbaycan başqa müqavilə növlərini tətbiq etmək və kredit reytinqi aşağı olduğu üçün neft və qaz hasilatını maliyyələşdirmək üçün xarici kredit müəssisələrindən uzunmüddətli borclar almaq iqtidarında deyildi.

Sonradan bu müqavilə növləri Azərbaycanda ARDNŞ dövlət şirkəti və Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) konsorsiumunun şəxsində geniş yayıldı. Sonradan “Əsrin müqaviləsi” adı verilmiş ilk və ən mühüm müqavilə 1994-cü ilin sentyabrında imzalandı. 1994-2010-cu illər ərzində Azərbaycanda daha 32 HPB müqavilələri imzalandı.

=HPB çərçivəsində gəlir bölgüsü=

1999-cu ildə hasilatın pay bölgüsü başlayan Azəri-Çıraq-Günəşlinin (AÇG) nümunəsində ilkin gəlir bölgüsü 30/70 idi, bu zaman məhsulun 30%-i dövlətin payına düşürdü. Buna görə ilk mərhələdə investorlar böyük kapital yatırımlarına görə təzminat kimi hökumətdən daha çox neft hissəsi alırdılar. Lakin kapital xərclərin əksəriyyəti ödənən kimi nisbət dəyişdi və 2008-ci ildə 45/55 oldu, bu zaman artıq 55%-i dövlət, 45%-i isə investorlar alırdı.

İstehsal bonusları (müəyyən istehsal səviyyəsinə çatdıqda ödənişlər) da Azərbaycanda geniş yayılıb. Azərbaycan hökumətinin ən böyük bonus seriyasının AÇG yatağından hasilatın pay bölgüsü haqqında sazişə əsasən əldə edilmiş 300 mln. ABŞ dolları olduğu hesab olunur. Bonuslar bir neçə mərhələdə ödənilib və ən çox bonus 1995-ci ildə - hökumət Çıraq yatağının işlənməsinin başlamasına icazə verdikdən sonra ödənilib.

=Xarici istinadlar =

MSŞT Azərbaycan: Məhsul bölgüsü haqqında sazişlər (yükləmək üçün seçin - en)

=Qeydlər=