“Əsrin müqaviləsi”

1994-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan hökuməti və 11 xarici neft şirkətindən ibarət konsorsium arasında imzalanmış hasilatın pay bölgüsü haqqında müqavilə Turan agentliyinin eksperti Toğrul Cuvarlı tərəfindən “əsrin müqaviləsi” adlandırılıb. Ümumi investisiya məbləği 7,4 mlrd. ABŞ dolları olan müqavilə Xəzər dənizində üç dəniz yatağının 30 il müddətinə işlənməsi üçün bağlanıb: Günəşli (sahildən 82 km. aralı), Çıraq (94 km.) və Azəri (113 km.). Yataqların ümumi ehtiyatları 4mlrd. barel və 55 mlrd. kub metr qazdır. Sonradan 2009-cu ildə BP üç yataqda ehtimal olunan ehtiyatları 5,7 mlrd. barel həcmində dəyərləndirib.

=Stavka və mənfəət bölgüsü= Müqavilə nəzərdə tuturdu ki, Azərbaycan hökuməti ümumi mənfəətin – royalti və ARDNŞ-yə məxsus payın vəhdəti – 80%-ə qədərini alacaq. Qalan 20% konsorsiumun digər üzvləri arasında bölünəcək. Tezliklə müqavilə ratifikasiya olunduqdan sonra 1994-cü il dekabrın 12-də qüvvəyə minib. “Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti” (ABƏŞ) konsorsiumuna daxil olan şirkətlər uzumüddətli planlaşdırmanı təmin etməyə və müqavilə sahəsində üç neft yatağında gündəlik işin təmin olunmasına yönəlib.

=İxrac boru kəmərləri= Layihə çərçivəsində hasil edilən neftin böyük hissəsi Bakıdan Türkiyənin Ceyhan limanınadək 1770 km.-lik uzunluqda Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə dünya bazarına ixrac edilir. Boru kəməri 2006-cı il mayın 28-də istifadəyə verilib. Qalan neft iki başqa boru kəməri ilə: Bakı-Supsa və Bakı-Novorossiysk boru kəmərləri ilə nəql olunur.

=Azərbaycan iqtisadiyyatına təsir = Müqavilə ərazisində neft satışından gəlirlər Azərbaycan iqtisadiyyatının əsasını təşkil edit, norveçin Statoil şirkətinin məlumatına görə. 1997-ci ildə hasilata başlandığı vaxtdan 2012-ci ilin iyununa qədər müqavilə sahəsindən 272 mln. ton neft çıxarılıb ki, bundan Azərbaycan 130 mln. ton və ya ümumi həcmin 63%-i qədər mənfəət əldə edib.

Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nəticələri ilə əlaqədar dövlət iqtisadiyyatından kapitalist iqtisadiyyatına keçid 1989 və 1994-cü illərdə ticarət sahəsində kollapsa və ÜDM-in təxminən 60%, kənd təsərrüfatı istehsalının təxminən 43%, sənaye istehsalının 60% azalmasına gətirib çıxarıb. ABŞ Energetika Assosiasiyasının məlumatına görə, müqavilənin imzalanması son onillikdə Azərbaycanda mühüm iqtisadi artıma xidmət edib. 2003 və 2009-cu illərdə yağ və qazın qiymətləri, neftin yüksək dünya qiyməti və dövlət xərclərinin kəskin artması ÜDM-in orta hesabla ildə 2,7% artmasına gətirib çıxarıb və 2008-ci ilin sonlarında xarici borcu iki dəfə üstələyərək valyuta ehtiyatlarını 18 mlrd. ABŞ dollarına çatdırıb AÇG-nin həlledici rol oynadığı neft sektorunda 2009-cu ildə ÜDM 42% təşkil edib. 2009-cu ildə ixracın ümumi həcminin payına 90,7%,  xarici investisiyaların ümumi həcminin payına 83,9% düşüb.

=Qeydlər=