Azərbaycanda mədən sənayesinin ətraf mühitə təsiri

=Xülasə=

Akademik Pərviz Səlimovun məqaləsinə əsasən Sovet İttifaqında neft və qaz sənayesinə etinasızlıq illərinin Azərbaycanın quru və dəniz zonaları üçün ağır ekoloji nəticələri olub, o cümlədən, hava, su və torpaq çirklənmə səviyyəsi yüksək olub. Son illər Xəzər dənizinin səviyyəsinin artması həmçinin köhnə və yararsız qazma avadanlıqlarından istifadə mövcud və istifadəsiz qalmış neft quyularının su altında qalması probleminə öz təsirini göstərdi. Xəzərdən ixrac edilən kürünü tökən nərə balıqlarının nəslinin azalması suyun çirklənməsinin təsiri ilə əlaqədardır. Nərə balığının nəsli 1985-ci ildə 30000 tondan 1994-cü ildə 2100 tona qədər azalıb. Havanın keyfiyyətinin pisləşməsi də narahatlıq doğurur və qismən qaz tullantılarının yandırılmasının nəticəsidir.

2005-ci ildə Stendford Universiteti insan fəaliyyəti nəticəsində dəyən ekoloji ziyan, o cümlədən hamilə qadınlar və yeni doğulan körpələr arasında ölüm halalrının, çirklənmiş içməli su mənbələrinin artması və yerli balıqçılıq sənayesində torpağın və suyun çirklənməsi nəticəsində yaranan çətinliklərlə əlaqədar təbii sərvətlərin azalması haqqında hesabat təqdim edib. Məruzədə Azərbaycanın neft sənayesinin qarşılaşdığı ekoloji problemlərin asanlaşdırılması üçün beynəlxalq neft şirkətlərinin cəlb edilməsi variantlarına baxılır, belə ki, aşağı keyfiyyətli sovet qazma avadanlığını ekoloji müfəttişlər tərəfindən sınaqdan keçirilən daha keyfiyyətli avadanlıqla əvəz ediblər. Bununla belə, 2010-cu il ABŞ diplomatik mənbələrinə əsasən 2008-ci ildə Azəri-Çıraq-Günəşli (AÇG) neft yataqlarındakı təzyiq quyularında qazın atılması nəticəsində Britaniyanın BP neft şirkətinə həqiqətən ziyan dəyib, şirkətin “güc-bəla ilə xilas olduğu” bildirilib.

ABŞ Dövlət Departamentinin məlumatına görə, Azərbaycanda bir neçə ekoloji təşkilat var, amma təmizliyə başlamaq üçün az vəsait ayrılmışdı və profilaktik proqramlara ehtiyac var idi.

=Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi (ƏMTQ)=

Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi (ƏMTQ) sənayedə layihələrin, proqramların və siyasətlərin həyata keçirilməsinin mümkün ekoloji nəticələrinin müəyyən edilməsi üçün istifadə olunan alətlərdir. Pərviz Səlimovun 2005-ci ildə həyata keçirdiyi araşdırmanın nəticələrinə görə, 1997-2004-cü illərdə Azərbaycanda bir çox yeni neft və qaz layihələrində (NOGP) ƏMTQ tətbiq edilib. Belə bir nəticə çıxarılıb ki, Azərbaycanda bu proses ən yaxşı təcrübə meyarlarına uyğun deyildi və dəqiq və konkret ƏMTQ qanunvericiliyinin olmaması ciddi nöqsan idi.

Səlimov qeyd edir ki, bir çox keçmiş Sovet İttifaqı ölkələrində olduğu kimi, ƏMTQ sisteminin təkamülü “klassik” yolla deyil, başqa yolla gedib. Sovet dövründə bu problemlərə dövlət ekoloji ekspertizası (DEE) adlandırılan prosedur vasitəsilə baxılıb, bunun nəticəsində komitələr layihələri və planları ƏMTQ əsasında qiymətləndirirdilər. 1996-cı ildə ƏMTQ “Təlimatı” dərc edilməsinə baxmayaraq, Azərbaycan Respublikasının 1999-cu ildə qüvvəyə minmiş ətraf mühitin mühafizəsi haqqında qanunu əvvəlki kimi milli ekoloji qiymətləndirmə sisteminin mərkəzi elementi kimi SER-i xatırladır.

=Qeydlər=