Boru kəmərləri və tranzit rüsumları

İcmal
Boru kəmərləri şirkətləri adətən daşıdıqları məhsullara sahib olmurlar. Boru kəməri şirkətləri sadəcə vasitəçilərdir, məhsulları istehsalçılardan və yük daşıyanlardan alıb bazara verirlər. Neft ixracatçısı ölkələri öz məhsullarının yataqlardan neft emalı zavodlarına, istehsalçılara və mərkəz paylaşdırıcılarına çatdırılmasına görə boru kəmərləri şirkətlərinə haqq ödəyirlər. Ölkələrin ərazisindən keçən boru kəmərlərindən istifadə üçün tranzit yığımları ödənilməlidir.

Tranzit haqqına görə ödənişlər
Tranzit rüsumları bir qayda olaraq, neft kəmərlərinin keçdiyi ölkələr tərəfindən həll olunur və beləliklə, “sahiblər” üçün mühüm gəlir mənbələrinə çevrilirlər. Məsələn, Xəzər neftinin Avropaya çıxışında qapı olan Türkiyə kimi ölkə böyük strateji əhəmiyyətə malikdir. Türkiyə tranzit enerji mənbəyi mərkəzi kimi yer alır və danışıqlarda güclü mövqe tutur ki, tranzitə görə daha böyük haqq alsın. Cənub dəhlizi kontinental Avropa yolunda Türkiyədən keçir və enerji alınması üçün mühüm nəqliyyat marşrutu hesab olunur. ARDNŞ-nin məlumatına görə, tranzit yığımları kapital xərclərinin, istismar xərclərinin ödənilməsi və “müdrik mənfəət” üçün nəzərdə tutulub.

2012-ci ilin avqustuna olan vəziyyətə görə, belə məlumatlar yayılıb ki, siyasi mübahisələrdən və sərhəddə gərginlikdən bir neçə ay sonra iki Sudan tranzit yığımları ilə bağlı razılıq əldə ediblər. Bu mübahisəli məsələ demək olar ki, vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxarıb. ABŞ dövlət katibi Hillari Klintonun təzyiqlərindən sonra New York Times-a uyğun olaraq Cənubi Sudan ixrac boru kəmərlərinə nəzarət edən Sudana ödənilən “stavka”nın artırılması barədə razılığa gəlib. Hazırda bölünmüş ölkədə neftin böyük hissəsi Cənubi Sudana düşür. 2012-ci ilin yanvarında tranzitə görə nə qədər ödəniləcəyi barədə razılıq əldə etmək mümkün olmadığından Cənubi Sudan istehsalatı qapadıb ki, bu da hər iki ölkənin iqtisadiyyatı üçün zərbə olub.

Tranzit boru kəmərlərinin gələcək əhəmiyyəti
Chatham House nəşrlərinə görə, əgər tələbat artarsa, gələcəkdə qlobal neft-qaz bazarlarında daha çox tranzit boru kəmərləri lazım olacaq. Ənənəvi bazarlara yaxın ehtiyatlar tükənməkdədir. Belə ki, neft və qaz istehlakı artmaqda davam edir, xüsusən də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə, əvvəllər istifadə olunmamış neft-qaz mənbələri də gərəkli olacaq. Bu neftin böyük hissəsi çox güman ki, dənizə çıxışı olan Xəzər regionundan olacaq. Tranzit boru kəmərləri tələbat artımının təmin olunması üçün lazımdır.

Münaqişə üçün potensial
Tranzit qaz kəməri üzrə istənilən saziş üçün ümumi idarəetmə mexanizmi mövcud deyil, odur ki, onun reallaşması üçün bəlli mexanizmlər yoxdur. Beləliklə, “suveren” dövlət sadəcə bir parça kağız olan bu sazişə məhəl qoymaya bilər, baxmayaraq ki, bu cür birtərəfli hərəkətlərin də nəticəsi olur. Həmçinin tranzitə görə obyektiv və ədalətli qiymətləndirmə də yoxdur. Bu, çox vaxt tranzit ölkənin hökuməti və boru kəməri şirkəti arasında danışıqlar prosesində nisbi bazar qüvvəsindən asılı olur.

=Qeydlər=