Transxəzər qaz kəməri (təklif olunan)

=İcmal=

Təklif olunan Transxəzər boru kəməri (TCP) Azərbaycanla Türkmənistan arasında 300 kilometrlik sualtı boru kəməridir. Məqsəd Türkmənistan qazının böyük ehtiyatlarının cəlb olunmasıdır.121 Boru kəmərinin işləməsi üçün Türkmənistan və Azərbaycanın yazılı razılığı lazımdır.

=Tarix=

1640 km. uzunluğunda $ 2-3 mlrd. məbləğində layihənin ilk reallaşması 90-cı illərdə fəal şəkildə lobbiləşdirilib. Layihə ildə 30 milyard kubmetrədək qazın nəqli üçün nəzərdə tutulub. 16 kubmetr Türkiyə bazarı, 14 kubmetr Avropa istehlakçıları üçün nəzərdə tutulub. Lakin bəzi problemlər, əsasən layihədə pay və Xəzər yataqlarının bölünməsi ilə bağlı Türkmənistanla Azərbaycan arasında münaqişə layihəni dayandırıb və sonda onu pozub. Lakin 2002-ci ildə layihəyə maraq qazın Avropaya nəqli üçün Türkiyə sistemi ilə birləşə bilən Aİ Nabucco  layihəsi ilə əlaqədar bərpa olunub. Boru kəməri Türkmənistan və Azərbaycandan qazla təchiz ediləcək.

Boru kəmərinin hüquqi çərçivələri və istismar şərtlərinin müəyyən edilməsi üçün 2011-ci ilin sentyabrında Aİ, Azərbaycan arasında danışıqlar başlayıb. Energetika üzrə Avropa komissarı Günter Ettinger bildirib ki, sövdələşmə yeni Cənub qaz dəhlizi tranzitində Xəzər dənizindən Avropaya ildə 40 milyard kubmetr qaz əlavə edəcək. Lakin 2012-ci ilin martında Transxəzər marşrutu üzrə danışıqların üçüncü raundu Rusiya və Avropanın mövqelərindəki ziddiyyətlə əlaqədar dalana dirəndi.

Azərbaycan hakimiyyəti qeyd edir ki, digər regional oyunçu tərəfindən müqavimət şəraitində Transxəzər marşrutunun irəliləməsi siyasi iradə məsələsidir. 2013-cü ilin yanvarında enegetika naziri Natiq Əliyev deyib ki, tezliklə Azərbaycan və Türkmənistan prezidentləri və Avropa Komissiyasının rəhbəri arasında iki sənəd imzalanacaq.

=Təchizat mənbələri=

Türkmənistan ildə 40 milyard kubmetr qazın nəqlini təklif edir, 1- mlrd.- dəniz quyularından və 30 mlrd. yeni Şərqi Qalkınışı Xəzər sahili ilə birləşdirən 620 km.-lik boru kəməri ilə. Bu, Nabucco boru kəmərinin doldurulması üçün lazım olan həcmdən çox olacaq.

2009-cu ildə 2 mln. tonadək Qazaxıstan nefti Xəzər dənizi ilə tankerlərlə daşınaraq Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəmərinə doldurulub. Prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, uzunmüddətli perspektivdə Tranzxəzər daha üstün və qənaətli olacaq, nəinki genişləndirilmiş tanker donanması. 2009-cu ildən Azərbaycan 6-7 kiçik tankerdən ibarət parka malikdir, yükqaldırma qabiliyyəti 13000 tona qədərdir və onlar ildə 20 mln. tonadək daşıya bilər.

=Qazın şərqə nəqli=

2009-cu ildə Wikileaks-ə düşmüş diplomatik yazışmaların materialları göstərir ki, Türkmənistan əvvəl müzakirə olunduğu kimi, Qərb, Şimal və Cənuba deyil, Çinə qaz ixracı imkanlarını nəzərdən keçirir. SOCAR açıq şəkildə bəyan edib ki, Azərbaycan öz ixrac marşrutlarının diversifikasiyası üçün bütün marşrutları nəzərə almalıdır. Lakin amerikalı məmurlar qeyd edirlər ki, bu cür addıma istənilən eyhamlar çox güman ki, şərq istiqamətində ixrac üçün real səylərdənsə qaz üzrə mürəkkəb danışıqların irəliləməsi məqsədilə Türkiyəyə təzyiqlərə yönəlib.

=Layihənin əleyhdarları=

Təklif edilən boru kəmərinə Rusiyanın reaksiyası mənfi olub ki, bu da belə ehtimal etməyə əsas verib ki, Rusiya bu məsələ üzrə münaqişəyə təşəbbüs göstərə bilər. Regionda öz Cənub axını layihəsinin işlənməsi ilə məşğul olan Rusiya bildirir ki, Xəzər hövzəsində geosiyasi balansın pozulması ilə əlaqədar Transxəzər inşası üzrə sövdələşmə mümkün deyil. , Rusiya bəyan edir ki, Xəzərin beynəlxalq hüquqi statusu qəbul olunmazdan öncə infrastruktura inşa edilə bilməz, indiki sərhədlərlə bağlı isə beş Xəzəryanı ölkə tərəfindən mübahisələr var.

Buna cavab olaraq prezident İlham Əliyev bildirib ki, Azərbaycan Türkmənistanla və ya Qazaxıstanla Xəzər dənizində iş görmək üçün Rusiyadan icazə almamalıdır. O qeyd edib ki, Rusiya Baltik dənizində və ya Qara dənizdə boru kəmərinin inşası üçün sahilyanı ölkələrdən icazə almayıb.

2012-ci ildə Eurasianet bildirib ki, Çin və Türkmənistan arasında yeni qaz müqaviləsi Transxəzərin inkişafını ləngidə bilər. Hesabatda deyilir ki, Xəzər regionunda siyasi gərginliyə yol verməmək üçün bu addım Türkmənistan prezidenti tərəfindən atıla bilər.

İran da qaz kəmərinin inşasının əleyhinə çıxır.

=Qeydlər=