Azərbaycan-İran

=Tarixi münasibətlər=

1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Azərbaycanın müstəqilliyinin güclənməsi Tehran üçün təhlükə yaradır. İranda yaşayan 30 milyon etnik azərbaycanlını (əhalinin təxminən 16%-i) nəzərə alaraq, separatçı milliyyətçilik tamamilə əsaslı olaraq narahatlıq doğururdu. Bununla belə, İran öz tərəfində Azərbaican adlı iki əyaləti olmasına baxmayaraq, Azərbaycanın müstəqilliyini rəsmi olaraq tanıdı.

Bakının mənfi münasibətinə baxmayaraq, İran Azərbaycanın qatı düşməni - xristian ölkəsi olan Ermənistanla əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə çox səy göstərdi. Öz növbəsində, 1990-cı illərdə Azərbaycan ABŞ-ın İranı regional boru kəmərləri layihələrindən çıxarmaq tələbinə qoşuldu.

=Boru kəməri siyasəti=

2012-ci ilin avqustuna olan məlumata görə, Azərbaycan İranın Naftiran Intertrade Company (NICO) neft podratçısını Xəzər regionundan Avropaya qaz kəməri layihəsindən çıxarmağı planlaşdırır.

Bloomberg-in enerji üzrə analitiki Filipp Çladek 2012-ci ilin ortalarında iddia edirdi ki, İranın istənilən şirkətinin beynəlxalq layihələrdə iştirakı ehtimalı çox azdır. Baxmayaraq ki, NİCO-nun BP-nin rəhbərlik etdiyi Şah-Dəniz konsorsiumunda qala biləcəyi haqqında mühakimələr var. 2012-ci ilin avqustuna olan məlumata görə, bu layihədə NİCO-nun 10% payı var idi.

=Nüvə problemi və İrana qarşı sanksiyalarn=

Al-Arabia telekanalının fikrincə, İrana nüvə zərbəsi endiriləcəyi təqdirdə, buna cavab olaraq İran tərəfindən Azərbaycana hücum ola bilər. Azərbaycanda əsas hədəflər, çox güman ki, İsrail və Amerika səfirlikləri olacaq. İranın Azərbaycan və İranın düşmənləri arasında sıx əlaqələrdən narazılığı bu fikirləri möhkəmləndirir. Xüsusən, Bakının İsraillə sıx hərbi əlaqələri var ki, bu da Tehran üçün təhlükə yaradır.

Reuters-in məruzəsində qeyd edilir ki, 16 iyul 2012-ci ilə olan məlumata görə, İrana qarşı beynəlxalq sanksiyaların sərtləşməsi fonunda İran neftinin ən böyük alıcısı – Mangalore Refinery and Petrochemicals Limited şəxsində Hindistan Azərbaycan nefti və Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ neftini də alırdı. Alternativ olaraq, MRPL İran ixracının əvəzlənməsi üçün Azərbaycanla iki bərpa olunan saziş imzaladı. Bundan başqa, 2012-ci ilin avqustuna olan məlumata görə, Hindistanda ən böyük neft emalı zavodu olan İndian Oil Corp SOCAR-dan gündə 10 min barel neft almağı qərara alıb.

=Mübahisəli neft yataqları=

2001-ci ilin iyulunda Cənubi Xəzərdə mübahisəli yatağın dəniz sərhədləri ilə əlaqədar Azərbaycan və İran məhkəmələri arasında kiçik qarşıdurma yaşandı. Həmin vaxtdan etibarən hər iki tərəf diplomatiya səviyyəsində dəniz sərhədi məsələləri üzərində işləyir.

Wikileaks-ın 2009-cu ilin mayında yaydığı məlumata görə, 2001-ci ildə İran və Azərbaycan arasında saziş imzalanıb. Sazişin şərtlərinə əsasən, heç bir ölkə Xəzərin bu və ya digər mübahisəli ərazisində olan resurslardan istifadə etməyəcək. Lakin Azərbaycanın ərazi suları istiqamətində İranın qazma qurğusunun yeridilməsi haqqında məlumatlar daxil olub. İranın təxribatlarına işarə edən Azərbaycan prezidentinin köməkcisi deyib: “regionda ən kiçik münaqişə olduğu təqdirdə Xəzərdə bütün energetika fəaliyyəti dayandırılacaq”. O, həmçinin əlavə edib ki, gərginliyin artması Azərbaycanın marağında deyil.

2012-ci ilin iyununda Eurasianet bildirib ki, 100 ildən çox müddət ərzində ilk dəfə İranın Xəzərdə kəşf etdiyi neft yatağı Azərbaycan ərazisində ola bilər. Amma bu yatağın dəqiq yeri haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Lakin regional analitik Aleks Cekson qeyd edib ki, gərginliyin artması və dənizdə sərhəd mübahisələri Bakı və Tehranda hərbiləşməyə gətirib çıxara bilər və Rusiyanın mübahisənin həlli cəhdlərində iştirakını istisna edir.

=Qeydlər=