Azərbaycanda iqtisadi mühit

=Xülasə=

Azərbaycan neft və qazının strateji inkişafı sürətli iqtisadi inkişafa və yüksək səviyyədə xarici investisiyalara gətirib çıxardı, lakin ikinci neft bumu dövrü, ABŞ Dövlət Departamentinin məlumatına görə, korrupsiya, şəffaflığın olmaması ilə yadda qalıb, bu, iqtisadi inhisarlar və qohumbazlıqla əlaqədar idi və iqtisadi irəliləyiş yolunda mühüm maneə olmuş, həm daxili, həm də xarici investisiyalara mane olmuşdur.

Dünya bankının 2012-ci il üçün reytinqində Doing Business Azərbaycan bir sıra əsas göstəricilərə, o cümlədən müqavilələrin yerinə yetirilməsi, investorların müdafiəsi və inşaat icazələrinin alınması göstəricisinə görə 183 ölkə arasında 66-cı yeri tutmuşdur.

=Biznes mühitinin pisləşməsi =

2006-cı ildə Azərbaycanda biznes mühiti Economist-də “təhlükəli və getdikcə pisləşən” mühit kimi təsvir edilmişdir. Əsas problemlər dövlət məmurları, xüsusən vergi və gömrük idarələri, sui-istifadələr üçün açıq olan məhkəmə sistemi tərəfindən qarşısıalınmaz korrupsiya, ölkənin hüquq sistemi ilə ziddiyyətlər və bir sıra süni inhisarların qalması idi. Bu, lazımi şəxslərlə yaxşı əlaqələr olmadan işləməyi qeyri-mümkün edirdi.

Chatham House analitik mərkəzinin məruzəsində qeyd edilir ki, məhsuldarlığın artırılması üçün əsas islahatlar Kapital Bank-ın özəlləşdirilməsi və qeyri-inhisar qaydalarının tətbiqi oldu ki, buna investisiya mühitinin xeyli yaxşılaşdırılması kimi baxılır, ticarət təşkilatlarının qeydiyyatı üçün vahid pəncərə sisteminin tətbiqi isə irəliyə doğru mühüm addım oldu. Dövlət sektorunda da biznes üçün şəraitin yaxşılaşdırılması sahəsində islahatlar həyata keçirildi, lakin iqtisadi islahatlar prosesi yavaş gedib. Nəticədə yerli kapital bazarı institusional zəiflikdən, səhmdarların etibarının olmamasından və qeyri-şəffaf maliyyə idarəetməsindən əziyyət çəkir

ABŞ Dövlət Departamentinin məlumatına görə, birbaşa xarici investisiyalar (BXİ) üçün əsas maneə Azərbaycan müəssisələrinin xalis investisiya metodları standartlarına, o cümlədən yaxşı korporativ idarəetməyə çətin uyğunlaşmasıdır. Potensial səhmdarların investisiya etməsi üçün zəruri olan maliyyə şəffaflığının olmaması ilə əlaqədar bir çox müəssisələr satıla bilmir.

=Dövlətin özəl sektora müdaxiləsi=

Economist-in məlumatına görə, 2003-cü ildə İlham Əliyev hakimiyyətə gəldikdən sonra özəl sektorda uğurlu müəssisələrin işinə müdaxilə fenomeni daha çox nəzərə çarpır. Bu dövrdən etibarən ölkənin siyasi elitası özəl sektora daha çox müdaxilə etməyə başladı. Qəzetin təhlilinə görə, “Holland xəstəliyinin” təsiri süni inhisarları daha da gücləndirir və ölkə iqtisadiyyatı üçün xoşagəlməz nəticələrdən uzaq olmaq üçün həll olunmalıdır. Buna Azpetrol neft şirkətinin səhmlərin məcburi alinmasi nümunə ola bilər.

2006-cı il Amerika diplomatik yazışmalarından məlumat sızmalarına görə (Wikileaks) bildirilir ki, prezident İlham Əliyev Azərbaycanda iqtisadi qərarların qəbul edilməsi üzrə yekun hüququ özündə saxlayır və “bəzi qərarları, şübhəsiz ki, şəxsi və ailə maraqlarından irəli gələrək, ətrafındakı kiçik qrupun işgüzar əlaqələrinə və etibarlı hökumət müşavirlərinə arxalanaraq qəbul edir”. Diplomatik yazışmalarda qeyd edilirdi ki, ölkədə dövlət məmurlarının əksəriyyəti böyük fərdi müəssisələrə malikdir, onlar bilavasitə hökumətlə işləyir. Keçmiş iqtisadi inkişaf naziri Heydər Babayev və fövqəladə hallar naziri Kəmaləddin Heydərov iqtisadi qərarların qəbuluna mühüm təsir göstərirdilər.

2010-cu ilin diplomatik yazışmalarında da qeyd edilirdi ki, hazırki prezidentin həyat yoldaşı Mehriban Əliyevanın başçılığı ilə “humanitar təşkilat” kimi işə salınmış Heydər Əliyev Fondu qeyri-şəffaf olaraq qalır. Çoxları güman edirlər ki, neft satışından gəlirlər onun xəzinəsini doldurur, dövlət idarələrinin işçilərini isə Fonda ödəniş etməyə məcbur edirlər. Bu ianələr yerli məmurlar üçün “həbsxanadan pulsuz çıxış bileti” kimi təsvir edilir. Onlar müntəzəm olaraq Fonda ödəniş edirlərsə, maneəsiz işləyə bilərlər.

=Şəffaflıq=

Revenue Watch Institute (RWI) 2012-ci ildə bildirib ki, son illər jurnalistlərə qarşı zorakılığa yol verənlər haqında tənqidi fikir ifadə edən məşhur jurnalistlərin və blogerlərin həbsi və diffamasiyaya görə cinayət məsuliyyətinin Azərbaycan qanunvericiliyinin bir hissəsi olaraq qalması ilə əlaqədar mətbuat və ifadə azadlığı sahəsində vəziyyət pisləşib. RWI hesab edir ki, bu, dövlət məmurlarının məsuliyyətə cəlb edilməsi üçün əsas ola biləcək məlumatları dərc etməyi daha da çətinləşdirir.

Transparency International 2012-ci ildə bildirib ki, Azərbaycan baş alıb gedən korrupsiyadan əziyyət çəkir. Bu korrupsiya sıravi azərbaycanlıların təbii sərvətlərdən gələn gəlirlərdə iştirakının qarşısını alır və ölkə Korrupsiya İndeksində (CPİ) 2,4 reytinqə (1-10 ballıq cədvəl üzrə) malikdir. Lakin Azərbaycan hökuməti iddia edir ki, 2004-cü ildə Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsünə (MSŞT) qoşulmaqla, mədən sektorunda şəffaflığın artırılması üzrə addımlar atıb.

=Qeydlər=